साहित्य आन्दोलन : राल्फाका कठिन दिनहरू

बीसको दशकयता नेपाली साहित्यमा देखा परेका अभियान–आन्दोलनमध्ये केहीमात्र अस्तित्वमा छन्, धेरै आन्दोलन लामो समयसम्म टिक्न सकेनन् । तर ‘राल्फा’ यस्तो आन्दोलन थियो, जसको चर्चा हिजोआज पनि भइरहन्छ । साहित्यको भर्भराउँदो कोपिलाबाट उदाएको राल्फा प्रगतिशील संगीत बनेर फक्रियो । काठमाडौंमा जन्मिए पनि यो आन्दोलन गाउँ–गाउँसम्म पुग्यो । पारिजातको नेतृत्वमा यसका अभियन्ता मेची–महाकालीसम्म दौडिए ।

प्रयोगशालाभित्र एक कवि

प्रोफाइल : खुमनारायण पौडेल

खुमनारायण पौडेलका दुइटा पहिचान छन् । एक, भूगर्भशास्त्री– पृथ्वीको इतिहास खोज्ने । दुई, कवि– मान्छेको अनुहार खोज्ने । त्रिभुवन विश्वविद्यालयको भुगर्भशास्त्र विभागमा रहेका प्रयोगशालाको कुनै एउटा कोठामा उनी धुम्धुम्ती बसिरहेका भेटिन्छन्– घरि करोडौं वर्ष पुराना चट्टान र वनस्पतिको इतिहास खोज्दै गरेका, घरि कविताका विम्बहरूमा घोरिँदै गरेका । 

 

तीसको दशकदेखि विम्ब र प्रतीक पछ्याउन थालेका पौडेललाई विज्ञान र साहित्यबीच तादात्म्य मिलाउन गाह्रो छैन । ‘विज्ञान मेरो पेसा हो, साहित्य रुचि,’ उनी भन्छन्, ‘एकले अर्कालाई असर गर्दैनन् ।’

विज्ञान तथ्यपरक नै हो– दुईमत छैन । उनका विचारमा कविता कोरा कल्पना मात्रै पनि होइन । यसले जीवन र समाज बोकेकै हुनुपर्छ ।

काव्य लेखनमा बामे सर्दै गर्दा उनले मोहन कोइराला र ईश्वरवल्लभ पढे । पछि उनीहरूकै प्रयोगवादी कवितामा लहसिए । दुवै क्लिष्ट कवि । तिनका बुनोट फुकाउन हम्मेहम्मे पथ्र्यो । त्यसैले पटकपटक पढे । बुझ्दै गएपछि ओजिलो शब्द र तिनका विम्बप्रति उनी आकर्षित हुन थाले ।

तिनै कविको प्रभाव, उनका काव्यलेखन केही क्लिष्ट छ । स्विकार्छन्, ‘हाम्रो जीवन, समाज र काल जटिलताबाट गुज्रेको छ भने त्यहाँ सरल लेखन सुहाउँदैन ।’

पारिजात, बीपी, विजय मल्ल, गोठाले, दौलतविक्रम विष्ट, भवानी भिक्षु, पोषण पाण्डे पढ्दै खुमनारायण बिस्तारै द्वारिका श्रेष्ठ, इन्द्रबहादुर राई, ध्रुवचन्द्र गौतम, वैरागी काइँला, मदन रेग्मी, मोहन कोइराला र जगदीश शमसेरका प्रयोगपरकतासँग बढी नजिकिए । ती कठिन शब्दका डल्लाहरू फोरे, मिहिन पारे अनि त्यही प्रायोगिक भूमिमा आफ्ना शब्दबीज छरिदिए । प्रयोगवादको आयामभित्र पसेका खुमनारायणलाई स्वच्छन्द लेखनले उति तानेन । ‘मलाई हलुका लेखनपट्टि अनुराग र आशक्ति पनि रहेन,’ उनी भन्छन् ।

स्कुल पढ्दाताका एउटा मीठो सम्झना छ– पुस्तकालय चहार्दै गर्दा खुमनारायणको आँखा ईश्वरवल्लभको कवितासंग्रह ‘आगोका फूलहरू हुन्, आगोका फूलहरू होइनन्’ माथि प¥यो । उनलाई एक गुरुले भनेछन्, ‘तैंले यी कविता बुझ्दा पनि बुझ्दैनस्, नलैजा ।’ उनी खिन्न बन्दै पुस्तकालयबाट बाहिरिए । यसपछि त सो कृति पढ्ने लालसा झन् बढेर गयो । केही दिनपछि हात पारिहाले । उनी भन्छन्, ‘जटिल कविता भए पनि जीवन्त कविता पढ्ने मौका पाएँ । तिनै गहनताले मलाई तान्यो ।’

कोइराला र वल्लभका काव्यचेला खुमनारायणले प्रयोगवादी धार समाते । उनका ‘अन्तिमेत्थम्’ (२०४९) र ‘नरमेध’ (२०५६) कवितासंग्रह प्रकाशित छन् ।

अहिले पनि उनी प्रयोगधर्मी कविता सिर्जिरहेका छन् । यसकारण पनि उनका कवितामा विम्बको सघनता छ । प्रयोगधर्मिताको बुनोटमा निर्मित उनका कविताले युगीन संवेदना, पूर्वीय तथा पाश्चात्य मिथकीय सन्दर्भलाई पनि समेटेका छन् ।

इतिहास टेकेका मेरा दिनहरूको आकाशमा 

मेरा पराक्रमका पक्षीहरू प्वाँख फिँजारिरहेको बेला

प्रमिथसहरू आगो जोगाउने निहुँमा 

मेरा प्वाँखहरू पोलिरहेछन् 

आकाशमा डढेलो लगाइरहेछन् ।

(‘आगोको नृत्य’)

प्रयोगशालामा विभिन्न रसायनको मिश्रण गराउने उनी काव्यको प्रयोगशालामा शब्द, विम्ब र नवीन शिल्पको घनत्व मथिरहेका छन् ।

लेखन सुरुवात

खुमनारायण सानै छँदा आमा बितिन् । २०२१ भदौ ६ गते पर्वतको पैंयुमा जन्मिएका खुमनारायणका लागि पीडा व्यक्त गर्ने माध्यम नै साहित्य बन्यो । सुरुमा उनले पेन्टिङ पनि गरिहिँडे । तर पेन्टिङका लागि क्यानभास, ब्रस, रङजस्ता सामग्री जुटाउन उनलाई गाह्रो भयो, अनि रोजे साहित्य । ‘कविता लेख्न त एक पाना कागज र कलम भए पुगिहाल्यो,’ उनी भन्छन्, ‘मैले लेख्नुपर्छ र समय पछ्याउँदै आफ्नो पदचाप समयमै छोड्नुपर्छ भन्ने लागेरै लेख्न थालें ।’ आसामको तेलखानीमा काम गर्ने बुबासँगै उनले आफ्नो बाल्यकाल आसामकै दुलियाजनमा बिताए । पाँच कक्षा सिध्याएर उनी चितवन फर्किए ।

आसामका अग्रज साहित्यकार डा. हरि शर्माको समूहले सानो गोजिका ‘जूनकीरी’ निकाल्थे । सो पत्रिकामा आफैंले चिनेका दाजुहरूका रचना छापिएको देख्थे उनी । आफ्ना रचना पनि छपाउन पाए नाम पछिसम्म अरुले पढ्थे भन्ने सपना देखेका उनी त्यसकै प्रभावमा लेखनपट्टि लागे ।

छ–सात कक्षा पढ्दाताक नै खुमनारायणले रुसी आख्यानकार म्याक्सिम गोर्की, दोस्तोएभ्स्कीका कृतिहरू पढिसकेका थिए । गोर्कीको उपन्यास ‘आमा’ बाट उनी यति प्रभावित बने कि, लामो समयसम्म आफैं उपन्यासको क्रान्तिकारी नायक पाभेल हुँ कि भन्ने लागिरह्यो ।

परिवर्तन र मुक्तिका लागि क्रान्तिमा होमिएको पाभेलकी आमा पेलागेया निलोभ्नाले जसरी छोराको हरेक पाइलामा सहयोग पु¥याइन् ।  खुमनारायणको काव्य यात्रामा साथ दिने आमा त थिइनन्, तर पनि उनले कलम दौडाइरहे । 

उनमा मुर्झाएको क्रान्तिकारी चेत आफूले अध्ययन गर्ने चितवनको विश्वप्रकाश माविको मुखपत्र ‘विश्वज्योति’ मा पोखे, ‘सामन्तीलाई हाँक’ कवितामार्फत् । २०३७ सालमा छापिएको यो कविता नै उनको प्रकाशित पहिलो कविता हो ।

एसएलसीपछि लियो टोल्सटोय, चेखव, दोस्तोएभ्स्की, शोलोखोभका कृति पढे । रुसी आख्यानका हिन्दी अनुवाद उनका रुचिका विषय थिए । हिन्दी लेखकहरू शरतचन्द्र, प्रेमचन्द, रवीन्द्रनाथ ठाकुर, जैनेन्द्रकुमारलाई पनि गहन अध्ययन गरे । हिन्दीका अज्ञेय, मुक्तिबोध, लिलाधर जगुडी, केदारनाथ सिंहका कविताका भावहरूमा उनी धेरै घोरिए । 

कृति प्रकाशन

रामपुर क्याम्पस चितवनबाट आइएस्सी सकेर खुमनारायण बिएस्सी अध्ययनका लागि काठमाडौंको त्रिचन्द्र कलेज आए । कृषि विकास बैंकले निकाल्ने ‘समष्टि’ मा ‘बाँच्न जन्मेको भोक’ शीर्षकको कविता २०४४ मा छापियो । उनको कवि परिचय बिस्तारै फैलँदै ‘गरिमा’ पत्रिकासम्म पुग्यो, ‘स्मृतिको गर्तमा विगत’ कवितासँगै । राष्ट्रिय पत्रिकामा कविता छापिन थालेपछि उनलाई कविका रूपमा चिन्ने धेरै भए । आफ्ना समकालीन कवि श्रवण मुकारुङ, विप्लव ढकाल, रमेश पौडेल, भीष्म उप्रेती, रमेश क्षितिजसँगको जमघटमा कविता सुन्ने–सुनाउने चलिहाल्थ्यो । 

राष्ट्रिय कविता महोत्सव–२०४९ मा ‘विचार’ शीर्षकको कविताबाट तृतीय भएपछि खुमनारायणमा कवितासंग्रह प्रकाशन गर्ने ऊर्जा थपियो । तर, प्रकाशनका लागि आर्थिक अवस्था कमजोर थियो । १५ वर्ष लामो साहित्यिक यात्रापछि नेपाली साहित्य भण्डारमा एउटा कृति प्रदान गर्ने उनको सपना साकार भइदियो । ‘तर, मैले श्रीमतीको सुनको सिक्री बेच्नै पर्ने भयो । इन्जिनियर साथी विश्वनाथ शर्मा र धर्मराज पोखरेलले पनि ठूलो सहयोग गरे,’ उनी भावुक बन्छन् ।

‘अन्तिमेत्थम्’ संग्रह प्रकाशनपछि थुप्रै प्रतिक्रिया आए । कसैले ‘नबुझिने जटिल’ कविताको संज्ञा दिए, कसैले प्रशंसा गरे । मोहनराज शर्मा, दधिराज सुवेदी, लक्ष्मणप्रसाद गौतमलगायतले उनको प्रयोगधर्मी काव्यबारे चर्चा गरेका छन् ।

साढे चार अर्ब वर्षअघि पृथ्वी उत्पत्ति भएको मानिन्छ । त्यसको उत्पत्ति र विकासप्रक्रिया उत्तिकै कठिन छ, जस्तो कि उनका कविता । उनी तर्क ठोकिहाल्छन्, ‘ओखरलाई फोडेर खान अल्छी मान्नेले त्यसको गुदीको स्वाद कसरी थाहा पाउँछ ?’ थप्छन्, ‘जिन्दगी बाँच्न हरेक संघर्षमा सामेल हुनैपर्छ । अनि न जीवन । जटिल जीवनलाई जटिलतामै लेखे पो सुहाउँछ ।’

इन्द्रबहादुर राई, वैरागी काइँला र ईश्वरल्लभले सुरु गरेको आयामेली चिन्तनबाट उनी प्रभावित छन् । ‘पढ्ने, सुन्ने र बिर्सिने कविता हुँदैन, कविता पढ्न दिमाग लगाउनै पर्छ ।’ ओखरको सन्दर्भ दोहो¥याउँदै थप्छन्, ‘शैलीलाई कसरी लिने, त्यो पाठकको ग्रहणशक्तिमा भर पर्छ ।’

विश्वविद्यालयका विद्यार्थीलाई उनी पृथ्वीको उत्पत्तिदेखि प्राणी, वनस्पति आदिको इतिहास पढाउँछन् । कवितामा समयको विम्ब लेख्छन् । ‘म कवितामा समय लेख्छु, चाहे त्यो विगत होस्, या वर्तमान,’ उनी भन्छन् । आफूलाई व्यक्त गर्न उनी सिर्जना गर्छन् । त्यसमा सामाजिकता वैयक्तिकता दुवै हुन सक्छ ।। ‘भोगाइ पनि त साहित्य हो,’ उनको विचारमा, ‘त्यसले सामाजिकता प्राप्त ग¥यो भने लोकप्रिय बन्छ, नत्र बन्दैन ।’

साझा प्रकाशनले २०५६ मा खुमनारायणको दोस्रो कवितासंग्रह ‘नरमेध’ प्रकाशन ग¥यो । अर्को पाण्डुलिपि ‘शीतनिद्रा’ बोकेर ०६५ सालमा उनी फेरि साझा पुगे तर प्रकाशन भएन । ‘पहिले बोर्डका किशोर पहाडी र कृष्ण गौतमसँग राम्रो सम्बन्ध थियो,’ सुनाए, ‘कृति प्रकाशनमा व्यक्तिगत सम्पर्क र सम्बन्ध पनि चाहिने रहेछ भन्ने लाग्यो ।’ उनको अर्को कवितासंग्रहको पाण्डुलिपि पनि सिरानीमै थन्किएको छ ।

अनुवाद आवश्यक

२०५१ सालबाट त्रिवि प्रवेश गरेका खुमनारायण ठान्छन्, ‘अहिले कवि धेरै भए, पाठक कम । लेख्ने धेरै, राम्रो कविता लेख्ने थोरै ।’

‘पश्चिमी मुलुकमा हरेक मान्छेको साथमा किताब हुन्छ,’ उनी सुनाउँछन्, ‘गाडीमा होस् या पार्कमा, एकछिन फुर्सद हुँदा किताब निकालेर पढ्न थालिहाल्छन् ।’

खानपान, संस्कार–संस्कृतिमा फरक भएपछि हरेक देशका लेखकको कृतिमा फरक शैली हुन्छ नै । ‘हामीले आफ्नो देश र संस्कार–संस्कृतिबारे उत्कृष्ट लेखेका छौं तर अरुलाई बुझाउन सकेनौं ।’ उनी भन्छन् ।

विभिन्न देशमा डायस्पोरिक लेखकहरूको समूह बढ्नु राम्रो भए पनि क्षेत्र विस्तृत भएकाले नेपाली मूलधारको साहित्यभण्डारले तिनलाई समेट्न नसकेको उनी बताउँछन् । देशमा हुन्जेल भाषा, साहित्यको वास्ता नगर्नेहरू बाहिर गएपछि राष्ट्र, राष्ट्रियता, संस्कृति, भाषा, साहित्यप्रति चिन्तित बन्छन् ।

‘नेपाली साहित्य विश्वसाहित्यसम्म पुग्न राज्यको विशेष पहल हुनैपर्छ’, खुमनारायण थप्छन्, ‘साहित्यको उत्थानमा लागेको प्रज्ञा प्रतिष्ठानको जिम्मेवारी हो यो ।’ नेपाली साहित्यको अनुवादका लागि विशेषज्ञले पाँच वर्षमात्रै काम गरे, एक–दुई सय कृति विश्वबजारमा जान सक्ने उनको आकलन छ ।

मदनमणि दीक्षित, रमेश विकल, भवानी भिक्षु, ध्रुवचन्द्र गौतमजस्ता लेखकका कृति विश्वसाहित्यमा पुग्ने खालको भएको उनको दाबी छ ।

पछिल्लो दसक आख्यानको पाठक बढेका छन् । आख्यानको हावीले कवितालाई छोपेको छ । खुमनारायण भन्छन्, ‘कवितात्मक आख्यान लेखिएकै कारण यसमा पाठक बढे । कविताको स्वाद पनि आख्यानभित्रै मिसाउन थालेकाले कविताभन्दा आख्यानले तानेको हो ।’

समयको विम्ब पछ्याउने यी कवि भिजिटिङ प्रोफेसर बनेर चैतको पहिलो साता जर्मनीको फ्रैंकफर्ट पुगिसकेका छन् । सेन्केनवर्ग रिसर्च इन्स्टिच्युटमा नेपालको भौगोलिक बनोट, जीवजन्तुको विकास, लोप, हिमालय पर्वत शृंखला र मनसुनी प्रभाव पढाउने उनले अबको समय कसरी लेख्लान् ? उनको विज्ञानसम्मत तर्क छ, ‘पृथ्वीमा समय चलुन्जेल समय पछ्याइरहन्छु ।’

(नागरिक दैनिकको  'अक्षर'मा २०६९ चैत १७ गते शनिबार प्रकाशित)

रङको उत्सव

ऋतुहरूको राजा मानिने वसन्तमा नयाँ पालुवाहरू फेरिँदै छन् । एउटी किशोरीको शारीरिक अंग विकास हुँदा उसमा जस्तो बहार छाउँछ, बोट–विरुवाले पालुवा हाल्दा वसन्तले त्यस्तै बहार ल्याइदिन्छ । युवती बन्दै गरेकी ती किशोरीको उमंगजस्तै वसन्तमा आउनै लागेको होलीले धेरैमा उमंग र उल्लास भित्र्यायाउँदै छ । हराभरा फूल फुल्न थालेका, रुख विरुवाले पालुवा हाल्न थालेका र मौसम पनि उपयुक्त भएकाले होलीलाई रंगीन बनाउन धेरैले तारतम्य मिलाइसकेका छन् ।

ऋतु परिवर्तनसँगै आउने होलीको रङ पनि बदलिँदै छ, ९५ वर्षीय द्वारिकाबहादुर महर्जनलाई यस्तै लाग्छ । ‘हामी केटाकेटी हुँदा रातो रङ नै बढी खेलिन्थ्यो,' रातो रङलाई विजयको प्रतीकसँग दाँज्दै कीर्तिपुर–१७ का यी वृद्ध भन्छन्, ‘अहिले पहेंलो, हरियो, नीलो, कालो, केके हो केके !’

 होली खेल्न चाहने र आफूले चिनेका साथीलाई मात्रै रङ दल्ने चलन भए पनि अहिलेको फरक शैली उनलाई मन परेको छैन । ‘छतमा बसेर नचिनेको बटुवालाई पानी छ्याप्नु राम्रो होइन नि,' महर्जनले सुझाव दिए, ‘अहिलेका युवाको उत्ताउलोपनले कुनै दुर्घटना होला कि भन्ने डर लाग्छ ।’ 

तराईमा होलीलाई छठपछिको ठूलो चाडका रूपमा लिइन्छ । तराईवासीले यो पर्वलाई बढी महत्त्ववका साथ मनाउँछन् । चार वर्षदेखि काठमाडौंमा बसेर वेल्डिङको काम गर्दै आएका रौतहट गौरका नन्दकिशोर साह तराईमै होली मनाउन जाने तयारीमा छन् । मालिगाउँमा काम गर्ने उनी भन्छन्, ‘साहुले १३ र १४ गते विदा दिएको छ, मिलेसम्म गाउँमै गएर चाड मनाउँछु ।’

अन्य पर्वजस्तो पूजाआजा र विशेष परिकार नै नचाहिने भएकाले होली बिल्कुल मनोरञ्जनको पर्व भएको उनको धारणा छ । ‘हल्का मासु खाइन्छ,’ हाँस्दै भन्छन्, ‘भाङको लड्डु छुट्यो भने त होलीको अर्थै भएन नि !’ जत्ति बढी रङ खेल्यो उत्ति नै होलीको ‘अर्थ’ लगाउने उनी भन्छन्, ‘तनाव र थकान बिर्सिएर साथीभाइसँग ‘इन्जोय’ गर्दै होली मनाउने ।’ काठमाडौंमा बसे पनि तराईको होली साह कहिल्यै बिर्संदैनन् ।

युवाहरूका लागि होलीले जति उमंग लिएर आउँछ, कतिपय महिलाका लागि यसले पीडा दिइरहेको छ । होलीको दिन सडकमा न्यून संख्यामा मात्र महिला देखिन्छन् । महिलालाई लक्षित गरेर रङ र लोला हान्ने प्रवृत्ति बढेको छ ।

महिलामाथि नै बढी लोला किन प्रहार हुन्छ त ? एमए अंग्रेजीमा थेसिस गर्दै गरेका मोरङ इन्द्रपुर– २, का पुरुषोत्तम ओझा भन्छन्, ‘विपरीत लिंगीप्रतिको आकर्षणले त्यो त स्वभाविक हो ।’ वर्षमा एकपटक आउने रङको पर्वमा रङको वर्षा गराउने सुरमा छन्, उनी । ‘फ्रायडले ठीकै त भनेका छन् नि’, उनले थपे, ‘बच्चैदेखि हरेक मान्छे विपरीत लिंगप्रति आकर्षित भइहाल्छ नि !’

आधुनिकताको नाममा पछिल्लो पिँढीले संस्कृति भाँड्ने गरेको आरोप पनि लाग्ने गर्छ । तर, उनी त्यसलाई स्विकार्दैनन्, ‘हामीले यसरी जोड गरेर मनाइरहे न, संस्कृति बाँचिरहन्छ,’ उनी प्रश्न गर्छन्, ‘रङको पर्वमा पूजा गरेर व्रत बस्ने त ?’

आधुनिकताको नाममा चाडपर्व मनाउने शैली फेरिँदो छ, जसका कारण यसको महत्त्व हराउँदै गएको तर्क गर्छिन्, साहित्यकार सुधा त्रिपाठी । बाटो या छतमा बसेर महिलालाई पानी र लोला छ्याप्ने प्रवृत्ति पितृसत्तात्मक सोचको कारण भएको उनको ठम्याइ छ ।

उनी भन्छिन्, ‘संस्कृति धान्नलाई पर्व त मनाउनै पर्छ, तर अहिले मनाइने शैलीलाई धेरै सकारात्मकतातिर लैजानुपर्छ ।’ बच्चादेखि नै महिलाप्रति हेरिने दृष्टिकोण नफेरिएसम्म यस्ता संस्कारबाट उनीहरू पीडित भइरहने त्रिपाठी बताउँछिन् ।

आफ्नो ठूलो सहभागितामार्फत् होलीलाई सही बाटो दिन महिला किन अगाडि आउँदैनन् त ? त्रिपाठी भन्छिन्, ‘संस्कार नै खराबतिर मोडिएको छ । दुईचार जनाले केही फरक पर्दैन । कि त अभियानकै रूपमा ठूलो संख्यामा महिलाहरू आउनैपर्छ ।’

भनिन्छ, होलीमा शत्रुलाई पनि अबिर दलेर रमाइलो गरिन्छ । पुराना रिसराग, द्वेष, ईष्र्यालाई होलीको रङले पखाल्छ । आपसी सद्भाव, मित्रता र जातीय एकतामा जोड दिने यो पर्व तराईदेखि पहाड र हिमालमा पनि उत्तिकै महŒवका साथ मनाउने गरिन्छ, जसले जाति र सम्प्रदायलाई एकतामा बाँधेको छ ।

गुम्ला सुन्दरता !

होली भनेकै रङको पर्व । रङ या अबिर नखेली होली मनाउनुको के मज्जा ? होली मनाउने शैली बदलिएसँगै विभिन्न प्रकारका रङ प्रयोग गर्ने र फेसपेन्ट गर्नेहरूको संख्या वर्षेनि बढ्दो छ । तर, केमिकल मिसाइएका र विशेषगरी सिल्भर कलरका पेन्ट्सको प्रयोग गरेर आकर्षक देखिने हुँदा छालामा समस्या पनि आउन सक्छ । वीर अस्पतालकी छालारोग विशेषज्ञ डा. अनुपमा कार्की भन्छिन्, ‘अबिरले छालालाई सुख्खा बनाउने हुँदा होलीमा रङ प्रयोग गर्दा सावधानी अपनाउनैपर्छ ।’ कतिपयलाई नर्मल अबिरले पनि एलर्जी हुन्छ । होलीमा प्रयोग गरिने कडा खालका अबिरले खटिरासमेत निम्त्याउने उनी सुझाउँछिन् । ‘राम्रो खालको अबिर महँगो भएकाले कमैले मात्र प्रयोग गर्छन्’, कार्की भन्छिन्, ‘मर्करी लगायतका कडा केमिकल मिसाइएको हुँदा फेसपेन्ट गर्नु त झनै हानिकारक हो ।’
होली सकिएपछि रङकै कारण छालाको एलर्जी र खटिराको समस्या लिएर आफूकहाँ आउने बिरामी धेरै भएको उनले बताइन् । उनको सुझाव छ, ‘अनुहारमा पहिले भेजिटेवल ओइल या मस्चराइजरजस्ता क्रिम प्रयोग गरेर होली खेल्दा राम्रो । तर, खेलिसकेर छिट्टै सफा गर्नुपर्छ ।’

होली परम्परा

होली हरेक वर्षको फागुन शुक्ल पूर्णिमाका दिन मनाइन्छ । होली खेल्ने अघिल्लो रात होलिका दहन गर्ने चलन पनि छ । भोलिपल्ट बिहान पानीमा रङ हालेर एकापसमा छ्याप्दै होली खेल्न सुरु गरिन्छ । साना बच्चादेखि युवा र वृद्धावृद्धा सबैका लागि उल्लास बोकेर आउने होली आपसी कटुता बिर्सेर मित्रता र सद्भाव व्यक्त गर्ने रमाइलो पर्व हो । भनिन्छ, यस दिनले पुराना शत्रु पनि मित्र बन्छन् ।

पौराणिक तथ्यअनुसार प्राचीन समयका राक्षस हिरण्यकशिपुले आफ्ना विष्णुभक्त छोरा प्रह्लादलाई मार्न अनेक षड्यन्त्र गरे पनि सफल नभएपछि अग्निले नडढ्ने वरदान पाएकी आफ्नी बहिनी होलिकाको काखमा प्रह्लाद राखिदिएर अग्निकुण्डमा होमिदिए । तर, प्रह्लाद नभई होलिका स्वयं नै जलेर भष्म भइन् । होलिका दहनकै खुसीयालीमा आपसमा रङ र अबिर दलेर होली पर्व मनाउन थालिएको प्रसंग प्रचलित छ ।

अर्को प्रसंगअनुसार द्वापर युगमा भगवान श्रीकृष्णलाई मार्ने उदेश्यले स्तनमा विष लगाएर स्तनपान गराउन गएकी राक्षसनी पुतनालाई कृष्णले नै मारिदिएको र ब्रजवासीले एकापसमा रङ छरेर खुसीयाली मनाएको सम्झनामा होली पर्व भित्रिएको हो । यसरी होलीलाई असत्यमाथि सत्यको विजयको प्रतीकका रूपमा पनि लिइन्छ ।

(नागरिक दैनिकमा चैत १०  गते शनिबार प्रकाशित)

सम्झिइँदै भानु योगदान

 सन्दर्भ। भानुजयन्ती

                  


मोतीराम भट्ट थिएनन् भने भानुभक्त 'आदिकवि' हुने थिएनन्। तिनै आदिकवि भानुभक्त आचार्यको दोस्रो शतवार्षिकी मनाइँदै छ। संस्कृतको अध्यात्म रामायणलाई भावानुवादमार्फत् नेपाली भाषा, समाज र संस्कृतिको एकीकरण गर्ने श्रेय पाएका भानुभक्त जुन रूपमा नेपाली जनमानसमा उदाए, उनको योगदान नेपालको भौगोलिक सिमानाभित्र मात्रै सीमित रहेन। विभिन्न देशमा उनलाई सम्भि्कँदै जन्मजयन्ती मनाइन्छ र उनैलाई साक्षी राखेर नेपाली भाषा–साहित्यबारे विचार–विमर्श गरिन्छ।

भानुजयन्तीलाई जसरी नेपालमा मनाइन्छ, त्योभन्दा बृहत् कार्यक्रम आयोजना गरेर प्रवासका नेपालीले यो दिवस मनाउने गरेका छन्। साहित्यकार सूर्यविक्रम ज्ञवाली, धरणीधर कोइराला र पारसमणि प्रधान (सूधपा)ले नै भारतमा भानुभक्त चिनाउन ठूलो योगदान गरेको सम्झन्छन्, दार्जिलिङका कवि/साहित्यकार मनप्रसाद सुब्बा। …भारतमा नेपाली जातीय–सांस्कृतिक चिनारी उभ्याएर बाँच्नु थियो,' उनी भन्छन्, …त्यसबेला भानुभक्त नै हाम्रो सांस्कृतिक अभियानका परोक्ष माध्यम भइदिए।'

सन् ७० को दशकदेखि नै दार्जिलिङ–पहाडी क्षेत्रमा भानुजयन्ती (जुलाई १३)मा सरकारी बिदा दिइँदै आएको छ। असममा पनि यो दिन बिदा हुन्छ। प्रवासी नेपाली दशैं–तिहारपछि भानुजयन्तीलाई तेस्रो पर्वका रूपमा लिन्छन्। त्यहाँका विभिन्न ठाउँमा भानुभक्तको प्रतिमा स्थापना गरिएका छन्। दार्जिलिङको चौरस्तामा नेपाली साहित्य सम्मेलनको अगुवाइमा उनको पूर्णकदकै सालिक बनेको छ। दार्जिलिङ, कालिम्पोङ, खरसाङका साथै सिक्किम, डुवर्सभरि नै हरेक वर्ष भानुजयन्ती विशेष पर्वका रूपमा मनाइन्छ। सन् १९८६ देखि सुवास घिसिङको नेतृत्वमा थालिएको हिंसात्मक गोर्खाल्यान्ड आन्दोलको प्रभावले भने केही वर्ष यो दिवस प्रभावित भएको कवि सुब्बाले बताए। उनी भन्छन्, …अहिले घिसिङमुक्त परिवेशमा भानुजयन्ती मनाउने उत्साह फेरि मौलाएर आएको छ।' बाहिर भानुभक्तप्रति जसरी श्रद्धाभाव राखेर कार्यक्रम गरिन्छ, त्यस्तो नेपालमा हुन नसकेको विश्लेषण गर्छन्, समालोचक खगेन्द्रप्रसाद लुइटेल। …अघिल्लो दिन सालिकको फोहोर पुछेर भोलिपल्ट जन्मजयन्ती मनाउनुको अर्थ छैन,' उनी भन्छन्, …स्रष्टाको नाम बेचेर आफू चर्चामा आउने गलत परम्परा देखा पर्दै छ।'

भानु प्रतिष्ठानका अध्यक्ष ब्रतराज आचार्य भने यसपटकको दोस्रो शतवार्षिकीलाई राष्ट्रिय–अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा मनाउन लागिपरेको बताउँछन्। …विभिन्न जिल्ला समन्वय समितिले काम गरिरहेका छन्,' उनले भने, …२१ गतेदेखि नै मूल समारोह समितिले काम थालिसक्यो। दार्जिलिङ, सिक्किमतिरका साथीसँग पनि यसबारे समन्वय भइसकेको छ।' स्रष्टाका जन्मजयन्ती वा स्मृति दिवसलाई एकदिन मनाएर अरू दिन बिर्सने परम्परा हटाउनुपर्ने उनी बताउँछन्। पहिले एकदिन हुने कोठे कार्यक्रमको स्वरूपलाई प्रतिष्ठानकै पहलमा बृहत् पार्दै लगिएको उनले दाबी गरे, …एकदिने कोठे कार्यक्रम सात दिन हुँदै अहिले पाक्षिक बनिसकेको छ।' बन्दीपुरमा दुई दिने गोष्ठी गरेको समितिले २५ गतेदेखि नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानको हलमा भानुभक्तले प्रयोग गरेका सामग्रीको प्रदर्शनी गरिरहेको आचार्यले बताए। …विराटनगर, पोखरा, धनगढीलगायत मुख्य सहरमा विशेष कार्यक्रमको हुनेछ,' उनले भने।

अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा पनि भानुभक्तको प्रतिमा स्थापना गर्न नेपाली भाषा–साहित्यप्रेमी लागिपरेका छन्। अन्तर्राष्ट्रिय नेपाली साहित्य समाजले भानुभक्तको मूर्ति तयार पारेर अमेरिका लगिसकेको छ। …त्यहाँको कुनै ठाउँमा स्थापना गर्ने तयारी भइरहेको जानकारी पाएको छु,' समालोचक लुइटेलले भने, …बाहिर यस्ता राम्रा काम भइरहेका छन् भने हामीले पनि परम्परागत ढर्रा छोडेर नयाँ सोचका साथ अघि बढ्न जरुरी छ।'

आजभन्दा २५ वर्षअघि काठमाडौं आउँदा दार्जिलिङे कवि सुब्बा छक्क परे, भानुजयन्तीको त्यो दिन उनले महसुस गर्ने पाएनन्। सम्भि्कन्छन्, …भानुजयन्तीकै दिन मुख्य सडकमा हिँडिरहँदा उत्सवको कुनै छनक पाइनँ।' त्यसो त २५ वर्षयता यस्ता दिवस मनाउने शैली फेरिएका छन्। भानुभक्तकै जीवनीमा आधारित …आदिकवि भानुभक्त आचार्य' फिल्म पनि २०५५ सालमा निर्माण भइसकेको छ।  शतवार्षिकीमा विशेष कार्यक्रम आयोजना हुन्छन्, यसलाई सुखद मान्नुपर्छ। मोतीराम भट्टको शतवार्षिकीपछि नै यस्ता विशेष समारोह मनाउन थालिएको समालोचक लुइटेल बताउँछन्।

भानुभक्तको दोस्रो शतवार्षिकीका अवसर पारेर सरकारले १५ लाख रुपैयाँ दिने निर्णय गरिसकेको छ। केमा खर्च हुन्छ त, यो रकम?

प्रतिष्ठान अध्यक्ष आचार्य भन्छन्, …१२–१५ दिनको कार्यक्रममा खर्च गर्ने भन्ने होइन। वर्षेभरि विभिन्न साहित्यिक गोष्ठी, गतिविधि, प्रतिमा स्थापनाजस्ता काम भइरहन्छन्।'

केही दिन कार्यक्रम गरेर सालिकमा माला लगाउँदैमा स्रष्टाप्रतिको सम्मान नहुने समालोचक लुइटेलको ठम्याइ छ। …भानुले यसो गरे, उसो गरे भनेर भाषण गर्नुको तुक छैन,' उनी भन्छन्, …रामायणका श्लोक गाउँका सबै मान्छेलाई थाहा भइसकेको छ।' सरकारी सहयोगमा प्रतिष्ठानमार्फत अनुसन्धानात्मक कार्यक्रम गर्न सकिने उनी सुझाउँछन्, …भानुभक्तको जन्मथलो तनहुँमै मुख्य कार्यालय राखेर अध्ययन, अनुसन्धान र छात्रवृत्तिका कार्यक्रम वर्षैभरि सञ्चालन गर्न सकिन्छ।'

भानुभक्तलाई त्यसबेलाका प्रखर संस्कृत भाषाका पण्डितका अगाडि टक्कर लिनु गाह्रो थियो। तर उनले समग्र राष्ट्रको साहित्यिक योगदानमा नेपाली भाषाको विकास आवश्यक ठाने। यसैमा निरन्तर लागिरहे। यिनै योगदानका कारण उनी जन्मिएको दुई सय वर्षपछि पनि उनलाई सम्भि्कइरहेका छौं।

आदिकवित्व र विवाद

आजभन्दा दुई सय वर्षअघि नेपालमा संस्कृत भाषालाई उच्च–भाषा मानिन्थ्यो। नेपाली भाषा त्यति कमजोर नभए पनि यसको विस्तार आवश्यक थियो। अगाडिका कविले तयार पारेको पृष्ठभूमिमै भानुभक्तले नेपाली भाषा विकास र विस्तारको आँट गरे। संस्कृतको अध्यात्म रामायणलाई नेपाली भाषामा अनुवाद गर्नु र त्यसमा समाज–सापेक्ष मौलिकता भर्नु नै ठूलो साहस थियो। नेपाली कविताको उत्तर प्राथमिककाल वा भक्तिधाराका कवि भानुभक्तको यो प्रयास त्यतिबेलाको …क्रान्तिकारी' प्रयास पनि थियो।

मोतीराम भट्टले १९४८ सालमा भानुभक्तको जीवनचरित्र लेख्दा पहिलोपटक …आदिकवि'को उपाधि दिए। योसँगै उनले …भानुभक्तअघि नेपाली भाषाका नामी कवि नभएका होइनन्, तर कविताको मर्म बुझेर लेख्ने कवि भानुभक्त नै हुन्' भन्ने तर्क अघि सारेका थिए। भानुभक्तको आदिकवित्वबारे प्रशस्तै विवाद नभएका होइनन्। …त्यसबेला मत–मतान्तर आउनु स्वभाविक हो,' भानु प्रतिष्ठानका अध्यक्ष ब्रतराज आचार्य प्रश्न गर्छन्, …उसो भए लेखनाथ र देवकोटालाई दिइएको कविशिरोमणि र महाकविको उपाधि पनि उचित थिएन त?' भानुअघि अन्य कवि भए पनि नेपाली कविताको मर्म बु‰न सकेकाले नै उनलाई आदिकविको सम्मान दिइएको उनी बताउँछन्।

तर समालोचक खगेन्द्रप्रसाद लुइटेल कुनै पनि स्रष्टालाई दिइने …पदवी'प्रति असहमति जनाउँछन्। …उनीहरूको योगदान नै महŒवपूर्ण हो,' उनी भन्छन्, …उनीहरूभन्दा राम्रा साहित्यकार आए भने त्यो पदवीलाई के गर्ने?' उनको तर्क छ, भानुभक्तको महŒव आदिकवि हुनुमात्रै होइन। शाब्दिक अर्थमा आदि भन्नाले सुरुको मानिए पनि उनीभन्दा अघि अन्य कवि नभएका होइनन्, तर भानुको कलममा स्तरीयता, परिपक्वता र समाजलाई बु‰न सक्ने कला थियो।

हृदयचन्द्रसिंह प्रधानले २०१३ मा …भानुभक्त समीक्षा' लेखमा उनको आदिकवि पद नै हटाइदिए भने तारानाथ शर्मा पनि आदिकविको विपक्षमा देखिए। उनले …भानुभक्तलाई आदिकवि भन्नु नचाहिँदो र अवैज्ञानिक तर्क' भनेका छन्।

मोतीरामले १९४८ सालमा दिएको …आदिकवि' सम्मानलाई तत्कालीन प्रधानमन्त्री जुद्धशमशेरको सन्देशले अझ स्थापित गर्न सहयोग पुर्‍यायो। …अध्यात्म रामायणलाई सरल नेपाली भाषामा श्लोकबद्ध गर्ने भानुभक्तलाई आदिकवि भने हुन्छ' भन्ने सन्देश दार्जिलिङबाट १९९७ मा प्रकाशित …भानुभक्त स्मारक ग्रन्थ'मा प्रकाशित भएपछि को थियो।

भानुभक्तको …आदिकवित्व'बारे समालोचकले धेरै बहस उठाए पनि अब साम्य भइसकेको दार्जिलिङका कवि मनप्रसाद सुब्बाको भनाइ छ। उनी भन्छन्, …आदिकवि मान्नेले मानिरहेकै छन्, नमान्नेले पनि नेपाली समाजको निर्माण प्रक्रियामा भानुको ऐतिहासिक महत्तालाई सश्रद्धा स्वीकारेका छन्।'

  ............................................

भारतका विभिन्न ठाउँमा रहेका नेपाली–भाषीले भाानुजयन्तीलाई विशेष पर्वका रूपमा लिने गरेका छन्। भानुभक्तको दोस्रो शतवार्षिकी सन्दर्भमा दार्जिलिङे कवि एवं साहित्यकार मनप्रसाद सुब्बासँग गरिएको कुराकानी : 

१. दार्जिलिङतिर भानुजयन्तीलाई कसरी मनाइन्छ ?

वर्षेनि ठूलो उत्साहका साथ पर्वकै रूपमा भानुलाई सम्भि्कन्छौं। दोस्रो शतवार्Èिकीलाई दार्जिलिङ, सिक्किम र डुवर्सभरि मनाउनेबारे सरकारी तौरमै योजना बनेको सुनिँदै छ। चौरस्तामा रहेको भानुको पूर्णकदको सालिकबाट सुरु भएको कार्यक्रम नेपाली साहित्य सम्मेलन भवनमा बृहत् रूपमा परिणत हुन्छ। यसबाहेक विभिन्न स्कुल, कलेजतिर पनि कार्यक्रम हुन्छन्। सिक्किममा उस्तै उमंगका साथ मनाइन्छ। भारतभरि जहा“–जहा“ नेपाली एकत्रित छन् त्यहा“–त्यहा“ भानुजयन्ती जातीय चाडकै रूपमा मनाइन्छ। रामायणका श्लोकलाई लय र भाका हालेर वाचन गर्ने प्रथा अझै छ। अझ कति ठाउ“ रामायण–पाठ प्रतियोगिता पनि आयोजना गरिन्छ।

२. चौरस्तामा रहेको भानुभक्तको सालिक कसरी स्थापना हुन पुग्यो ?  

दार्जिलिङ सहरको का“ध चौरस्तामा उभिराखेको भानुको सालिकभन्दा धेरैअघि त्यही स्थानमा उनको अर्धकदको कास्य सालिक थियो, जो १९४९ जुन १९ मा तत्कालीन पश्चिम बंगाल राज्यपाल कैलाशनाथ काट्जुका बाहुलीबाट अनावरण गरिएको थियो। पछि सुवास घिसिङको नेतृत्वमा भएको हिंसात्मक गोर्खाल्यान्ड आन्दोलनमा भानुजयन्तीकै अघिल्लो रात सालिकको शिरोच्छेदन गरियो। सालिकको शिर कहा“ लगियो, आजसम्म पत्तो लागेको छैन। तत्कालीन अंग्रेज मूर्तिकार इ डब्ल्यु टमसनले दार्जिलिङमा कति महिना खर्चेर नेपाली अनुहार र हाउभाउको सूक्ष्म अध्ययन गरिसकेपछि मात्र मूर्ति ढलानको काम सुरु गरेका थिए।

मोतीराम भट्टले प्रस्तुत गरेका भानुको चित्रलाई आलंकारिक ढंगमा मूर्तिमा उतार्नभन्दा पनि कविको आन्तरिक स्वभावलाई मूर्तिमा व्यक्ताउने उद्देश्यले टमसनले मूर्ति ढलान गरे। त्यो अर्धकद सालिकको बर्बर भन्जनपछि दुई–तीन वर्Èको अन्तरालमा नेपाली साहित्य सम्मेलनले अहिलेको पूर्र्णकद सालिक बनाएको हो।

३. नेपालमा जन्मिएका भानुभक्तलाई भारतमा बढी सम्भि्कइन्छ नि ?

भारतमा भानु चिनाउने ठूलो श्रेय …सूधपा'लाई दिइन्छ। भानुजयन्ती मनाउने प्रथा दार्जिलिङबाट सुरु भएर पछिबाट मात्र नेपालले पनि मनाउन थालेको हो। प्रवासका नेपालीले आफ्नो जातीय सांस्कृतिक पहिचान कायम राख्नु थियो। यसका लागि भानुभक्तलाई माध्यम बनाई सांस्कृतिक अभियानमा अगाडि बढ्न सजिलो भयो।



४. यस्ता दिवसमा स्रष्टालाई सम्भि्कइरहन कस्ता कार्यक्रम गर्न सकिएला ?

स्रष्टामाथि गरिनुपर्ने विविध कामको योजना–परिकल्पना तयार पार्दै कार्यान्वयनतिर लाग्नैपर्छ। दार्जिलिङबाट इन्द्रबहादुर राई, राजनारायण प्रधान, कुमार प्रधानहरूको प्रयासमा सन् १९६९ मा …भानुभक्तका कृति अध्ययनहरू' पुस्तक प्रकाशित छ। त्यसो त भानुभक्तमाथि धेरै पुस्तक लेखिसकिएका छन्, तर कुनै पनि कृतिको अध्ययन र आविकाष्रण कहिले पनि पूर्ण हु“दैन। एक्स्प्लोर गर्ने ठाउ“ त्यहा“ सधैं रहेकै हुन्छ। 

५. गोर्खाल्यान्ड आन्दोलनका कारण बीचमा शिथिलता देखिएको थियो नि ?

सुवास घिसिङको समयमा थोरै शिथिलता आएको भए पनि भानुजयन्ती नमनाइएको कुनै वर्È छैन। ७० को दशकदेखि नै दार्जिलिङ पहाडमा सरकारी बिदा भएकाले यो पर्व मनाउने उल्लास उत्तिकै छ। घिसिङमुक्त भएपछि त पहिलेको जस्तै उत्साह छाएको देखिन्छ।

पहिले नेपाली जातीय पहिरनप्रतिको मोह दशैं–तिहार, पहिलो वैशाख र भानुजयन्तीजस्ता पर्वमा बढी देखिन्थ्यो। पछि घिसिङले नेपाली नाम र भानुभक्तमाथि नै विवाद खडा गरेपछि फेरि जातीय पहिरनको अभियान चल्यो। तर यो अभियान राजनैतिक फरमान जस्तै भएकोले पूर्णतया शिथिल हुन पुग्यो। तर भानुजयन्तीप्रतिको उत्साह सबैमा बढिरहेको पाइन्छ।

२०७० असार २९ शनिबार, नागरिक 'अक्षर'मा प्रकाशित